Kafkasya Dağlıları Halk Partisi

Kuzey Kafkasya dışındaki Kuzey Kafkasyalıların oluşturdukları ilk ve tek siyasal parti olarak 18 Kasım 1926'da M. Said Şamil ve Bolşevik hakimiyeti sonrasında Avrupa’ya yerleşen mültecilerin öncülüğünde, Polonya’nın başkenti Varşova’da kuruldu. 

kdhp1.jpg

Başlangıçta “Narodnoya Partiya Volnıh Gortsev Kavkaza” (Hür Kafkasya Dağlıları Halk Partisi) olarak anılmış, daha sonra Narodnaya Partiya Gortsev Kavkaza (Kafkasya Dağlıları Halk Partisi) unvanı kullanılmıştır.

Kafkasya Dağlıları Halk Partisi’nin kuruluşunda, Sovyet mahkumu milletlere mensup mültecilerle Promethe Birliği dahilinde birlikte hareket etmek isteyen Polonya’nın siyasal ve maddi desteği de bulunmaktadır. Polonya lideri Josef Pilsudski’nin sağladığı destekle, ülkeleri dışında yaşamak zorunda kalan Ukrayna, Gürcistan, Azerbaycan, Kırım, Türkistan siyasetçileri gibi Kuzey Kafkasyalılar da kendi örgütlerini kurarak Sovyet Rusya’ya karşı faaliyetleri organize etmiştir.   said.jpg

KDHP’nin Mart 1927’de yayınlanan bildirisine göre, Kuzey Kafkasya coğrafyasında milli devlet opsiyonu benimsenmekte, Andi Kurultayı ("II. Genel Kuzey Kafkasya Kongresi") (18 Eylül 1917) kararlarına doğrultusunda Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin yeniden kurulması hedeflenmektedir. Kantonal sisteme göre ülkenin yönetsel dizaynını amaçlayan KDHP, 21 yaşına basan tüm vatandaşların seçme-seçilme hakkına sahip olacağını, tüm özgürlüklerin temin edileceğini, mülkiyet dokunulmazlığının korunacağını, yeraltı zenginliklerinin millileştirileceğini, ücretsiz zorunlu eğitimi, bütün toprakların halka devredileceğini, doğal zenginliklerin işlenmesinde özel sermaye ve girişime kolaylık tanınacağını, işveren-işçi ilişkilerinin yasalarla düzenleneceğini, ülkenin gelişme sürecinde ticari ve endüstriyel faaliyetlere öncelik verileceğini, geçmiş dönemlerde ülkelerinden ayrılıp geri dönecek tüm halkların vatandaşlık haklarından yararlanacağını programına dahil etmiştir.

1 Eylül 1939 tarihinde Almanya’nın Polonya’yı işgaline kadar formel çalışmalarını sürdürentsali.jpg Kafkasya Dağlıları Halk Partisi, yaşamı boyunca etkili yayın ve propaganda faaliyetlerine ağırlık vermiş, Kuzey Kafkasya diasporasının bulunduğu her ülkede oluşturduğu formel ve informel yapılarla örgütlenme gerçekleştirmiştir. KDHP kadrolarının öncülüğünde Şam’da Çerkes Birliği adlı dernek kurulmuş (1928); KDHP ve Promethe fonlarıyla Adigece-Fransızca-Arapça-Türkçe olarak Marc (Marje) (1928-1931) isimli yayınlanmıştır. Ortadoğu bölgesinde kurulan Kafkas Cemiyeti (1931) ve Çerkes Edebiyat Cemiyeti (1933) ve Çerkes Kardeşlik Cemiyeti (1932) gibi kuruluşlar da Kafkasya Dağlıları Halk Partisi’nin uzantılarıdır.

KDHP, Sovyet Rusya’ya karşı milli bağımsızlık hareketlerini belli bir sistematik ile yürütme amacındaki Promethe Birliği’nde de temsilci bulundurmanın yanısıra, Kafkasyalı diğer örgütlerle ortak çalışmalar yapmış; ortak bir teşekkül olan Kafkasya İstiklal Komitesi’nin (1926-1935) organizasyonu ile Kafkasya’nın bütününün “yaşamsal çıkarlarının korunması”na yönelik olaraktauvsul.jpg Azerbaycan, Gürcistan milli merkezleri ile Kafkasya Konfederasyon Antlaşması (14 Temmuz 1934 – Brüksel) imzalanmıştır. Uluslararası konjoktürdeki farklılaşmalar üzerine yine diğer teşkilatlarla Kafkasya Konferansı (14-23 Şubat 1935) düzenlenmiş, bu toplantı sonrasında Kafkasya Konfederasyon Şurası (23 Şubat 1935-1 Eylül 1939) oluşturulmuştur. Milletler Cemiyeti nezdinde ve İslam Konferansı (7 Aralık 1931-Kudüs) gibi diğer platformlarda Kafkasya sorununu işleyen Kafkasya Dağlıları Halk Partisi üyeleri düzenledikleri anma törenleri ve birçok konferansla kamuoyunun aydınlatılmasına çalışmış, Instytutu Wschodniego w Warszawie'de (Varşova Şark Enstitüsü) kurulan Kuzey Kafkasya Dilleri Komisyonu (1935) ile Kuzey Kafkasya dilleri konusuna eğilmiş; Sovyet dil politikalarını ele alan Promethe Milletleri Dil Kurultayı’nda (31 Mayıs-1 Haziran 1936) görüşlerini dile getirmiştir. 

Almanların Polonya’yı işgali üzerine resmiyeti sona eren Kafkasya Dağlıları Halk Partisi’nin bazı üyeleri, II. Dünya Savaşı sırasında da Kafkasya’nın Sovyet güdümünden kurtarılmasına yönelik faaliyet sergilemişler, Berlin’de Kuzey Kafkasya Milli Merkezi ve Kuzey Kafkasya Lejyonu’nun oluşturulmasında rol oynamışlardır. fetgeri.jpg

Kafkasya Dağlıları Halk Partisi Yönetimi

M. Said Şamil (KDHP Genel Sekreteri, 1931’e kadar),

Mehmet Girey Sunç, Tausultan Şakman, İbrahim Çulik (1931 sonrası). 

Kafkasya Dağlıları Halk Partisi Faaliyetlerine Katılanlar

M. Said Şamil, Ahmet Tsalıkkatı, Mehmet Fetgeri Şöenu, Mehmet Girey Sunç, Tausultan Şakman, İbrahim Çulik, Mogamed Çukua, Elmurza Bekoviç Çerkaski, Barasbi Baytugan, Adil Bek Kulatti, Mirza Bek Kulatti, Aytek Kundukh, Balo Bilatti, Gazihan Bessolt, Cemaleddin Kanukati, Kosta Zangi, Ahmet Canbek, Bahaeddin Hurş, Hüseyin Kumuz, Yusuf Umaş, Tevfik Çiper, Ahmet Ali Şurdum, Rasem Rüşdü, Raşid Rüstem, Abdülhamid Galib Huşt, Ömer Beytugan, Abdülhamid Hağonduko, Emin Semgug, Blenav Batoko Harun, Zübeydet Şhaplı, Dzanbolat Dzantı, İslamciper.jpg Natırboff, Sultan Kılıç Girey, Kuşuk Uluguay

KDHP Tarafından Yayınlanan Dergiler

Volnıye Gortsı, Gortsı Kavkaza, Severnıy Kavkaz, Put Svboda, Borba, Znamya Naroda, Naşa Tsel, Buduşeye, Natsionalnaya Mısl, Vperyod, Naş Kray, Golos Rodini, Priziv.

KDHP Tarafından Yayınlanan Broşür ve Kitaplar

- Ahmet Tsalıkkatı - Borba za volyu Gor Kavkaza, Prag, 1928

- M.F.Şamba (Mehmet Fetgeri Şöenu) - Russkiy imperialism i nezavisimost Gortsev, Prag, 1928

- Said Şamil - Montagnards du Caucase, Paris, 1930 emin.jpg

- Said Şamil - The Highlanders of Caucasus, Paris, 1930  

- Bahaeddin Hurş – Ahulgoh, Varşova, 1938

KDHP Tarafından Katkı Sağlanan Süreli Yayınlar

- “Promethe” (Promethe Birliği’nin yayın organı. KDHP’yi temsilen Barasbi Baytugan, Gazihan Bessolt).

- “Wschod” (Instytutu Wschodniego w Warszawie (Varşova Şark Enstitüsü’nün yayın organı. KDHP’yi temsilen Barasbi Baytugan, Magomed Çukua bulunmuştur).

- “Marc” (Şam’da açılan Çerkes Birliği’nin yayın organı. KDHP ve Promethe Birliği'nin finansmanıyla yayınlandı). 

Referanslarzubeyd.jpg

- M. Aydın Turan - "Promethe Hareketi'nde Kuzey Kafkasya Mültecileri: Kafkasya Dağlıları Halk Partisi (1926-1940)-I", Tarih ve Toplum, İstanbul, Mayıs 1997, No:161, s:49-57. 

- M. Aydın Turan - "Promethe Hareketi'nde Kuzey Kafkasya Mültecileri: Kafkasya Dağlıları Halk Partisi (1926-1940)-II", Tarih ve Toplum, İstanbul, Haziran 1997, No:162, s:39-47.

- M. Aydın Turan - Kafkasya Dağlıları Halk Partisi Periyodikleri, Birleşik Kafkasya Derneği Yay., İstanbul, 2000.  

 

Not : Bu yazı www.kafpedia.org’dan alınmıştır.

 

Samsun BKD