Şimali Kafkas Cemiyeti

Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti üyelerince politik amaçlı çalışmalar için 1918 yılında İstanbul’da Müşir (Thuğa) Fuat Paşa’nın önderliğinde kurulmuştur. Başkanlığına Milli Ajans Müdürü Hüseyin Tosun Şhaplı’nın[1] getirildiği “Şimali Kafkas Cemiyeti”nin merkezi Beyoğlu İstiklal Caddesinde bulunmaktaydı. 

tosu.jpg“Şimali Kafkas Cemiyeti”nin bilinen önemli üyelerinden bazıları şunlardır: Hüseyin Tosun Şhaplı, Seyin Time Yediko, Dr. İsa Ruhi, Prof. Aziz Meker, Mehmet Fetgerey Şoenu, Şamil Şhaplı, İsmail Bidanuk, Seyyid Tahir El Hüseyni, General İsmail Berkuk, Blenav Bateko Harun.

Şimali Kafkas Cemiyeti”nin Çalışmalarından Örnekler:

1918 yılından itibaren Kafkasya’daki bağımsızlık hareketinin uluslararası platformlarda gündeme getirilmesine yardımcı olunmuş, gelen delegasyonlara rehberlik yapılmıştır.

Çeşitli kitaplar yayınlanmış hem anayurt Kafkasya’ya hem de diaspora yerleşimlerine ulaştırılmıştır. 1919 yılında yayınlanan kitaplardan bazıları şunlardır. “Adige Alfabesi” (Blenav Bateko Harun), “Abhazca ile Çerkes Alfabesi” (Butba Mustafa), “Adige Dili Grameri” ve “Adigece Şiirler” (Seyin Time Yediko). Bu kitaplar Kuban ve Kabardey’deki Adige okullarında, Sovyet işgalinin ilk yıllarında dahi ders kitabı olarak okutulmaya devam etmiştir.seyin.jpg

24 Şubat 1919’da cemiyet merkezinde “durum değerlendirme toplantısı” düzenlenmiştir. Osmanlı Kafkas diasporasını temsil eden 108 kişinin ve Osmanlı devleti’ni temsilen Aşharuva Rauf Orbay’ın katıldığı toplantıda, “Osmanlı Devleti’nin ve Kuzey Kafkasya’nın o günkü durumu ile Kuzey Kafkasya göçmenlerinin mevcut durumu karşısında izlenmesi gereken politika tartışılmıştır.”[2] 

meke.jpgTeşkilatlanmaya da büyük önem veren “Şimali Kafkas Cemiyeti”  birçok çevreleri tedirgin etmiştir. Örneğin, Ankara’da Sovyet elçisi ünvanıyla politik arenada boy gösteren Budu Mdivani Tiflis Revkomuna izahat verirken ““Şimali Kafkas Cemiyeti”nden üstü kapalı tarzda bahsetmekte ve Bolşevik politikası belirlenirken Kafkasya’nın özgürlüğünü hedefleyen çevreler ile bunların siyasal kontaklarının göz ardı edilmemesi gereğini vurgulamaktaydı.[3] 

“Şimali Kafkas Cemiyeti” Mondros Mütarekesi’nin ardından Damat Ferid Paşa hükümetinin baskısı ve İngiliz işgal komutanlığına yapılan ihbarlar üzerine 21 Haziran 1919'de basılarak kapatılmıştır. Kapatılma isteği İngilizlerin müttefiki Ruslardan gelmişti. Butbay kapatılış öyküsünübutba.jpg “(...) Bir gün bir İngiliz subayı, yanında bir İngiliz polisi olduğu halde cemiyetin Beyoğlu merkezine geldi, bizi dağıttı, kasayı mühürledi, mevcut evrak ve defterleri müsadere etti. Bizler de kapı dışarı olduk. Dün yardımlarını istediğimiz bir hükümetin, bugün bizi çalışmaktan alıkoymasına hayret ettik. Hele hükümet merkezinin İngiliz zabıtası vasıtası ile bizi sıkıştırması çok çirkin idi” diye anlatır. Butbay ve Hüseyin Şem'i (Tümer) tarafından imzalanan tutanakla teslim alınarak “Anas Terakki Mektebi”ne[4] bırakılan “Şimali Kafkas Cemiyeti”ne ait eşyaların çoğu basılı yayındı. Bunlar, Yusuf İzzet Paşa’nın kaleme aldığı, 1915-1918 yılları arasında İstanbul’da basılan “Evrika'larım yani bulduklarım - Kafkas tarihine zeyl” başlıklı cüzler (765 adet), Hüseyin Tosun Bey'in eserleri olarak bilinen ve “Türkiye'deki Kuzey Kafkasya Siyasi Muhacirleri Komitesi” yayını olarak neşredilen “Aperçu Historique Ciscaucasiens Pendent La Guerre Mondaile” (İstanbul, 1918) başlıklı kitap (99 adet), “Compte Rendu Des Assembles Des Peoples De La Ciscaucasie Et De Leurs Travaux Legislatifs” (İstanbul, 1918) başlıklı kitap (133 adet), berkok.jpg“Bibliographie De La Caucasie-ı” (İstanbul, 1919) başlıklı kitap (460 adet), büyük Kafkasya haritası (3 adet), küçük Kafkasya haritası (1 adet), küçük halı (3 adet), büyük halı (2 adet), semaver (1 adet) ve muhtelif miktarda kalem, hokka ve kağıttan ibaretti.[5]

Cemiyet kapatılmasına rağmen küçük ünvan değişikliği ile bir süre çalışmalarına devam etmiş; Şubat 1920 tarihinde Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti hükümetine yardımcı olmak üzere General İsmail Berkuk ve Prof. Aziz Meker başkanlığında siyasi ve askeri bir kurul gönderilmiştir. fetgeri.jpg

"Anas Terakki Mektebi”ne bırakılan Cemiyet evrakları ve eşyaları bir süre sonra da General Pooh Nazmi Paşa’nın evine götürülmüştür. 25 Ağustos 1925 yılında General Pooh Nazmi Paşa ve General İsa Ruhi Paşa’nın tutuklanmaları[6] ile de tüm evrak ve dosyalar çuvalların içerisinde Ankara’ya gönderilen[7] Şimali Kafkas Cemiyeti”nin günümüze sadece iki belgesi ulaşmıştır. Birincisi “Şubelerine Gönderdiği 1919 Tarihli Bir Talimatname"[8], bir diğeri de “Şimali Kafkas Cemiyeti Nizamnamesi[9]dir.


[1] Hüseyin Tosun Şhaplı,1919 yılının Ocak-Şubat aylarında gözaltına alınarak Bekirağa Bölüğü’ne hapsedilmiş ve daha sonra diğer siyasi tutuklularla beraber Malta adasına sürülmüştür.

[2] Sefer E. Berzeg - "Şimali Kafkas Cemiyeti Nizamnamesi' Hakkında Bazı Notlar ve Şimali Kafkas Cemiyeti", Kafkasya Gerçeği, Samsun, 1991, No:3, s:29.

[3] Budu Mdivani’nin izahatında şu cümleler bulunmaktadır: “Ankara’da Şimali Kafkas dağlarının istihlası için müsavat ile birlikte aynı siyaseti takip eden bir teşkilat vardır. Türkler bu hazırlığın kemale ermesine müsaade ediyorlar ve müsait bir fırsatta bizden gayr-ı memnun ve çok hassas olan Kafkasya’ya bu isyan kıvılcımını atmak istiyorlar. Bizim siyasetimiz ve askeri müessesatımız bunun önüne geçmeye hazırlanmalıdır.” [Bkz: Fethi Tevetoğlu- Türkiye’de Sosyalist ve Komünist Faaliyetler (1910-1960). Ankara 1967, sf: 235.] Budu Mdivani, 28 Aralık 1920’de elçilik kafilesinin yanı sıra, aralarında Mustafa Suphi’nin de bulunduğu “Türkiye Komünist Fırkası”nın bazı üyeleri ile Kars’a ulaşmış ve buradaki faaliyetleri dolayısıyla Türk yetkililer tarafından tasvip görmemişti. Diplomatik teamüllere aykırı olarak Kars’ta 24 gün kalan Mdivani daha sonra Ankara’ya gitmiştir. Yazıda bahsedilen Mdivani'nin raporu 1921 başlarına aittir.
[4] Anas Terakki Mektebi, dönemin özel koşulları nedeniyle Çerkes Kadınları Teavün Cemiyeti’ne devredildi. Cemiyet mektebin adını Çerkes Numune Mektebi (Çerkes Kız Mektebi) olarak değiştirdi. Daha geniş bilgi için bkz: Kafkasya Hatıraları, Mustafa Butbay, Haz: Ahmet Cevdet Canbulat, sf: 5-6, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1990 Ankara.
[5] Kafkasya Hatıraları, Mustafa Butbay, Haz: Ahmet Cevdet Canbulat, sf: 2-3, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1990 Ankara.
[6] General İsa Ruhi Paşa’nın tutuklanma gerekçesi Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti ve Şimali Kafkas Cemiyeti üyesi olmak değildir. 1925 yazında, Kiraz Hamdi Paşa’nın önderlik ettiği iddia edilen “Tarikat-i Salahiye” adlı örgüte mensubiyetle suçlanarak tutuklanan bir grup içinde, eski ve yeni muhacerete mensup bazı Kuzey Kafkasyalı göçmenler bulunuyordu. Eylül 1920’de bazı “Hürriyet ve İtilaf Fırkası”  ve “Ilay-ı vatan” mensuplarının katılımıyla Kiraz Hamdi Paşa tarafından kurulup, 1922 yılında faaliyetleri durdurulan gizli bir teşkilat olan “Tarikat-i Salahiye”  davasında “Kafkas Teali Cemiyeti” ile “Osmanlı Çiftçiler Cemiyeti Fırkası”  kurucularından dr. İsa Ruhi Paşa’nın yanısıra, General Denikin’e karşı tavırları dolayısıyla çağdaşları tarafından “teslimiyetçi” konumda değerlendirilen ve 1921’de Kafkasya’dan ayrılarak Türkiye’ye yerleşen General Mikail Halil de bulunmaktaydı. “Ankara İstiklal Mahkemesi”nde 72 kişinin yargılandığı dava 15 Ağustos 1925’te sonuçlanacak, beraat eden 36 kişi arasında dr. İsa Ruhi Paşa ve Mikail Halil’in isimlerine rastlanacaktı.

[7] Vasfi Güsar, “İstanbul Çerkes Kadınları Teavün Cemiyeti”, Kafkasya Kültürel Dergi, Ankara 1975, C. 12,  Sayı : 48, sf: 25)

[8] Berat Bir - "Şimali Kafkas Cemiyeti' ve Şubelerine Gönderdiği 1919 Tarihli Bir Talimatname", Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, İstanbul, 1988, No:68-70, s:13.
[9] Sefer E. Berzeg - "Şimali Kafkas Cemiyeti Nizamnamesi' Hakkında Bazı Notlar ve Şimali Kafkas Cemiyeti", Kafkasya Gerçeği, Samsun, 1991,No:3, s:30-32.  

 

 

Samsun BKD